ضد آفتاب

در این نوشته نکات کلیدی در مورد ضد آفتاب گفته‌ شده است. انتظار است در پایان بدانید برای استفاده از ضد آفتاب چه معیارهایی را باید مدنظر قرار داد.

به دلیل ایجاد آفتاب‌سوختگی، پیری پوست و حتی سرطان‌های پوستی نیاز است در مقابل نور آفتاب از پوست محافظت بشود. در واقع از هر نوع نوری که اشعه‌ی ماوراءبنفش دارد باید محافظت انجام بشود. این شامل نور لامپ مهتابی و هالوژن هم می‌شود. تیپ‌های پوستی روشن که سخت برنزه می‌شوند یا راحت آفتاب‌سوخته می‌شوند نیاز بیشتری برای محافظت از نور آفتاب دارند. شاید به نظر برسد تیپ‌های پوستی تیره‌تر نیازی به محافظت از نور خورشید ندارند. ولی رنگ پوست‌های تیره، به‌صورت ذاتی گرچه در مقابل اشعه‌ مقاومت بیشتری دارند ولی این مقاومت کافی نیست.

تعریف اصطلاحات

اشعه‌ی ماوراءبنفش

این اشعه را به اشعه‌ی UV یا اشعه‌‌ی فرابنفش می‌شناسند. این اشعه جزئی از طیف امواج نوری است که در نور خورشید وجود دارد و می‌تواند باعث آفتاب‌سوختگی، پیری پوست، برنزه‌ شدن و سرطان پوست بشود.

حساسیت به نور آفتاب

التهاب و قرمی پوست به دلیل نور آفتاب می‌تواند به دلیل بیماری پوست یا مصرف دارو باشد. به این واکنش التهابی حساسیت به نور آفتاب (photosensitivity) گفته می‌شود.

آفتاب‌سوختگی

التهاب و قرمزی پوست به دلیل نور آفتاب می‌تواند به دلیل خاصیت ذاتی پوست در واکنش به اشعه‌ی ماوراءبنفش باشد. به این التهاب آفتاب‌سوختگی (sunburn) گفته می‌شود.

معیار فیتزپاتریک

واکنش پوست به نور آفتاب از فردی به‌ فردی متفاوت است. دکتر فیتزپاتریک با مطالعه روی رنگ مو، چشم و پوست، استعداد به آفتاب‌سوختگی، برنزه شدن و سرطان پوست را تعیین کرده است. معیار فیتزپاتریک (Fitzpatric Skin Type) تیپ پوستی فرد و این استعداد‌ها را مشخص می‌کند.

ضد آفتاب مؤثر

در این بخش از مقاله ویژگی های ضدآفتاب موثر را بررسی خواهیم کرد.

◊ فاکتور محافظتی بیشتر از ۳۰ داشته باشد.

◊ وسیع الطیف باشد.

◊ برای ورزش و شنا یا فعالیت بدنی با تعریق ضدآب باشد.

◊ برای پوست‌های حساس و مستعد آکنه غیر روغنی و غیر ‌حساسیت‌زا باشد.

◊ ۲۰ دقیقه قبل از بیرون رفتن استفاده کنید و هر دو ساعت تکرار کنید.

چرا باید ضد آفتاب استفاده کنیم؟

بخشی از نور خورشید که قابل‌دیدن نیست اشعه‌ی ماوراءبنفش هست. این اشعه‌ گر چه برای ساختن ویتامین D در بدن استفاده می‌شود ولی مقدار بیشتر از حد آن باعث آسیب‌ پوستی می‌شود. محافظت از نور آفتاب برای جلوگیری از این آسیب‌ها ضروری است.

این اشعه دو نوع مهم در خود دارد:

اشعه‌ی نوع A

عمق نفوذ بیشتر این اشعه باعث آسیب به رشته‌های زیرپوست (دِرْم) و پیری پوست می‌شود.

اشعه‌ی نوع B

انرژی بیشتری دارد. باعث آفتاب‌سوختگی می‌شود. هر دوی این اشعه می‌توانند با آسیب پوستی در بلندمدت زمینه‌ساز سرطان پوست شوند. اشعه‌ی نوع B انرژی بیشتری دارد و سهم بیشتری در این مورد دارد.

لک‌های پوستی یا کک‌ومک (فرکل) یکی از مشکلات شایعی است که این اشعه در پوست ایجاد می‌کند. تیپ‌های پوستی روشن که لک‌های پوستی به‌راحتی در‌ آن‌ها دیده می‌شود با این مشکل به خصوص در تابستان آشنا هستند. حتماً استفاده از چتر حین قدم زدن در قشر مرفه اروپایی را در فیلم‌ها دیده‌اید. این موضوع یک روش محافظت از نور آفتاب در دوره‌ای بوده است که استفاده از ضد آفتاب چندان شناخته‌شده نبود.

مشخصات ضد آفتاب

بخشی از نور خورشید که قابل‌دیدن نیست اشعه‌ی ماوراءبنفش هست. این اشعه‌ گرچه برای ساختن ویتامین D در بدن استفاده می‌شود ولی مقدار بیشتر از حد آن باعث آسیب‌ پوستی می‌شود. محافظت از نور آفتاب برای جلوگیری از این آسیب‌ها ضروری است.

برای انتخاب یک ضدآفتاب مناسب باید اطلاعات زیر را در مورد آن بدانیم:

• محافظت در مقابل اشعه‌ی نوع B یا فاکتور محافظت در برابر نور خورشید یا SPF
• محافظت در مقابل اشعه‌ی نوع A یا وسیع الطیف
• فیزیکی یا شیمیایی بودن ضدآفتاب
• ضدآب بودن
• رنگی یا بی‌رنگ بودن ضدآفتاب
• فرم ضدآفتاب (کرم، پماد، لوسیون، ژل، فلوئید و اسپری)

فاکتور محافظت در برابر نور خورشید (SPF)

به‌صورت معمول SPF پیشنهادی چقدر هست؟ ۳۰
روی همه‌ی محصولات ضد آفتاب عددی به‌عنوان SPF نوشته‌شده است. این عدد فاکتور محافظت در مقابل اشعه‌ی ماوراءبنفش نوع B هست.

معنای عدد نوشته چیست؟

فرض کنید شما به‌ صورت معمول در مدت ۱۰ دقیقه زیر آفتاب دچار سوختگی می‌شوید. حالا ضدآفتابی با SPF ۲۰ را به پوست خود می‌زنید. در این حالت شما بعد از ۲۰۰ دقیقه زیر آفتاب دچار سوختگی خواهید شد؛ یعنی این ضدآفتاب زمان را ۲۰ برابر می‌کند. با این‌ حال باید بدانید که در اکثر مواقع به دلایلی مثل پاک شدن یا عرق کردن اثر ضدآفتاب زودتر خنثی می‌شود؛ بنابراین توصیه می‌شود هر ۲ ساعت ضدآفتاب را تکرار کنید.

مطلب دیگر مربوط به میزان بلوکه‌شدن اشعه‌ی ماوراءبنفش نوع B هست. ضد آفتاب با فاکتور محافظتی ۱۵، حدود ۹۳ درصد اشعه را بلوکه می‌کند. این برای ضد آفتاب‌های با فاکتور محافظتی ۳۰ و ۱۰۰ به ترتیب ۹۷ و ۹۹ درصد هست. عدد‌های خیلی بالا به معنی بهتر بودن ضدآفتاب نیست. به نظر نمی‌رسد برای فاکتور‌های بیشتر از ۳۰، تفاوت محافظت تأثیر بلندمدت بهتری داشته باشد.

وسیع الطیف (Broad Spectrum)

آیا به‌صورت معمول توصیه می‌شود ضد آفتاب وسیع الطیف باشد؟ قطعاً بله

فاکتور محافظت یا SPF مربوط به اشعه‌ی نوع B هست. ولی محافظت باید هم علیه اشعه‌ی A و هم اشعه‌ی B باشد. یک ضدآفتاب خوب باید حداقل یک‌سوم محافظتی که در مقابل اشعه‌ی نوع B دارد را برای نوع A هم داشته باشد. زمانی که این شرط محافظتی برقرار باشد روی ضدآفتاب عبارت وسیع الطیف نوشته می‌شود.

مقایسه فیزیکی و شیمیایی

ضدآفتاب فیزیکی بهتر است یا شیمیایی؟ نمی‌دانم. اگر از ته رنگ سفید ناراحت نمی‌شوید فیزیکی انتخاب کنید.

وقتی محافظت ضدآفتاب طوری باشد که نور را از روی پوست مثل آینه منعکس کند به آن ضد آفتاب فیزیکی می‌گویند. اگر ضد آفتاب جذب پوست بشود و نور را جذب و بی‌اثر کند به آن ضدآفتاب شیمیایی گفته می‌شود.

سالم‌ترین ضدآفتاب‌ها، فیزیکی و ماده‌ی اصلی آن‌ها زینک اکساید و دی اکسید تیتانیوم هست.

ضدآفتاب‌های فیزیکی یک حالت سفیدرنگ روی پوست ایجاد می‌کنند که خیلی موردپسند نیست. نسبت به انواع شیمیایی ضخیم‌تر هستند و برای پوست‌های چرب و مستعد آکنه خیلی مناسب نیستند. به نسبت ضدآفتاب‌های شیمیایی حساسیت‌ کمتری ایجاد می‌کنند.

ضدآفتاب‌های شیمیایی جذب پوست می‌شوند و حالت سفید براق ایجاد نمی‌کنند و استفاده از آن‌ها موردپسندتر هست. ولی محتویات این ضدآفتاب‌ها نسبت به ضدآفتاب‌های فیزیکی حساسیت بیشتری ایجاد می‌کند و به مقدار کم جذب خون می‌شود. برای افرادی که زیاد عرق می‌کنند و یا فعالیت در آب‌دارند مثل شنا، ضدآفتاب‌های شیمیایی بهتر هستند.

فیزیکی: سالم‌تر و تحریک پوستی کمتر، ایجاد حالت سفیدی روی پوست و نامناسب برای پوست چرب و مستعد آکنه

شیمیایی: سلامت کمتر و تحریک پوستی بیشتر، سفیدی و درخشندگی ایجاد نمی‌کند و به آب و تعریق مقاوم‌تر هست.

ضدآب

آیا به‌صورت معمول ضد آفتاب ضدآب توصیه می‌شود؟ بله

ضد آفتاب ضدآب یعنی در استخر یا شرایطی که تعریق زیاد دارید تا ۴۰ دقیقه محافظت مؤثر دارد. وقتی تعریق شدید می‌کنید یا مثلاً در دریا شنا می‌کنید آب باعث شسته‌شدن ضدآفتاب می‌شود و زمان محافظت را بشدت کاهش می‌دهد. برای این شرایط محصولات ضدآب تهیه‌شده است.

رنگی یا غیر رنگی بودن ضد آفتاب

آیا ضدآفتاب‌های رنگی را توصیه می‌کنید؟ بله

یک سری از محصولات ضدآفتاب رنگی (tinted sunscreen) هستند. معمولاً رنگ‌های طیف بژ دارند که نیاز به کرم پودر را رفع کنند و یا لک‌های پوستی بپوشانند. رنگ‌های استفاده‌شده در این محصولات انواع اکسید‌های آهن، تیتانیوم رنگی و روی هستند. معمولاً در ترکیب این ضدآفتاب‌ها مرطوب‌کننده هم وجود دارد.

بیشترین تأثیر منفی نور خورشید مربوط به اشعه‌ی ماوراءبنفش هست که دیده نمی‌شود ولی نور‌ قابل‌ دیدن هم اثر خود را دارد. وقتی محصول ضد آفتاب روی پوست ایجاد رنگ‌ نمی‌کند یعنی محافظتی در مقابل نورها‌ی مرئی ایجاد نمی‌کند. ضدآفتاب‌های رنگی احتمالاً می‌توانند اثرات مفید در بهبود یا جلوگیری از لک‌های پوستی داشته باشد (مثل ملاسما و PIH). اکسید آهن به‌طور خاصی در جلوگیری از نور آبی مؤثر است. واکنش‌های حساسیتی به اکسیدهای آهن وجود دارد ولی اکثر پوست‌ها این مواد را به‌خوبی تحمل می‌کنند.

فرم ضد آفتاب

فرم های ضد آفتاب شامل:

اسپری (Spray):

استفاده از آن‌ها راحت است، به خصوص برای مناطقی که خیلی در دسترس نیستند. دو مشکل‌ دارند یکی اینکه در اکثر موارد کمتر از حد موردنیاز استفاده می‌شوند. دوم نگرانی از استنشاق مواد اسپری شده وجود دارد. گرچه هنوز اخطاری در این مورد توسط سازمان غذا و دارو اعلام‌نشده است. اسپری‌ها پایه‌ی الکلی دارند و قابل اشتعال هستند.

لوسیون (Lotion):

انواع مختلفی دارند بعضی از لوسیون‌ها مقدار روغن بیشتر و بعضی دیگر میزان آب و یا الکل بیشتر دارند. در حقیقت لوسیون‌ ترکیبی از آب با قطرات چرب هستند که در آن معلق شده است. در مقایسه با کرم مقدار روغن در لوسیون کمتر است. به همین دلیل کمتر حالت چسبناک دارند و راحت‌تر جذب پوست می‌شوند. لوسیون‌ها حالت مایع دارند.
لوسیون‌ها برای پوست نرمال یا کمی خشک مناسب هستند. به این دلیل که لایه‌ی چرب کمی روی پوست به‌جا می‌گذارند برای استفاده در روز بخصوص روز‌های داغ تابستان مناسب هستند.

کرم (Cream):

مقدار روغن در کرم‌ها بیشتر است. فرض کنید که کرم‌ها ترکیب ۵۰-۵۰ از آب و روغن هستند. حاوی ماده نگهدارنده هستند. کرم‌ها در مقایسه با لوسیون چسبناک‌تر و ضخیم‌تر هستند. حالت نیمه جامد دارند. به خاطر روغن بالا پوست را هیدراته نگه می‌دارند.

کرم‌ها برای پوست‌های خشک و پوسته‌پوسته مناسب هستند تا بتواند آب داخل پوست را به‌خوبی حفظ کند. به همین دلیل برای استفاده در روز‌های سرد پاییزی مناسب هستند. شاید بهتر باشد از کرم‌های خیلی چرب روی دست‌ و پا و نه صورت استفاده کنید. اگر خشکی پوست صورت خیلی زیاد باشد کرم‌ها برای صورت می‌تواند مفید باشد.

استفاده از ضد آفتاب

برای استفاده از ضدآفتاب شرایطی وجود دارد که در ادامه بررسی خواهیم کرد.

زمان مصرف

نیم ساعت قبل از بیرون رفتن ضدآفتاب را استفاده کنید و هر دو ساعت هم تکرار کنید. ضدآفتاب‌های شیمیایی نیاز هست که جذب پوست بشوند تا اثر محافظت‌کننده داشته باشند. ضدآفتاب‌های فیزیکی ولی همان زمانی که استفاده شدند اثر خود را شروع می‌کنند.

ضدآفتاب را هر دو ساعت تکرار کنید. ضدآفتاب‌های فیزیکی روی پوست قرار گرفتند و به این‌طرف و آن‌طرف مالیده می‌شود و از روی پوست پاک می‌شود. ضدآفتاب‌های شیمیایی در محیط خیس و پاک شدن از روی پوست بهتر دوام می‌آورند ولی در مقابل نور خورشید به‌تدریج بی‌اثر می‌شوند. فک کنید که نور خورشید ضدآفتاب شیمیایی نفوذ کرده به داخل پوست را به‌تدریج تمام می‌کند.

زمان تکرار در محیط خیس

ضد آفتاب‌ها وقتی در معرض محیط خیس یا مرطوب هستند زودتر خاصیت خود را از دست می‌دهند. برای اثر مناسب در این شرایط ترکیبات ضدآب نیاز هست و باید هر ۴۰ دقیقه تکرار شوند. وقتی آب روی محصول ضد آب ریخته می‌شود از روی پوست سر می‌خورد و بدون آنکه احساس رطوبت کنید فقط قطرات آن روی پوست باقی می‌ماند.

مقدار مصرف

یک فرد متوسط به حدود ۱ اونس یا ۲۸ گرم کرم ضدآفتاب برای پوشاندن بدن نیاز دارد. تمام نواحی بدن که پوشش مناسب ندارد باید با ضد آفتاب پوشانده بشود. با این‌حال چون عمده‌ی اثر آفتاب روی صورت هست اکثر افراد روی صورت تمرکز دارند و پشت دست‌ها و گردن را فراموش می‌کنند. در صورت هم‌پشت گردن و گوش‌ها نواحی هستند که فراموش می‌شود.

تعیین مقدار

اگر بدن را به نواحی مختلف تقسیم کنیم، برای هر ناحیه‌ی مشخص‌شده حدود یک قاشق چای‌خوری پر یا معادل طول کامل دو انگشت اشاره و میانی به ضد آفتاب نیاز دارد. اگر به محاسبه علاقه‌مند هستید در بخش سؤالات آن را می‌توانید پیدا کنید. برای قانون دو انگشت زمانی هست که سر شما مو ندارد. اگر فقط نیاز به پوشش گردن و صورت و گوش‌ها هست یک طول انگشت کافی است. به عبارتی برای هر ۹ درصد از سطح بدن ۵ گرم کرم یا ۵ سی‌سی لوسیون یا ۲ طول انگشت ضد آفتاب نیاز است.

پلک‌های یکی از مناطق پرخطر برای بروز سرطان پوست‌ هست و نیازمند کرم ضدآفتاب دارد. اکثر افراد پوشش این ناحیه را فراموش می‌کنند. تا نزدیک مژه‌ها ضد آفتاب بزنید. ضدآفتاب‌های شیمیایی باعث تحریک چشم می‌شود. برای این ناحیه ضد آفتاب‌های فیزیکی بهتر هستند. اگر حوصله‌ی ضدآفتاب برای پلک ها را ندارید از عینک آفتابی استفاده کنید.
لب‌ها یکی از نواحی حساس برای بدخیمی هستند. پیشنهاد می‌کنم در این موارد از رژ لب با SPF بالای ۳۰ استفاده کنید. این‌یکی از مواردی هست که معمولاً به آن توجه نمی‌شود.

ترکیب‌ محصولات ضدآفتاب چه هستند؟

ماده مؤثره‌ی ضدآفتاب یا مواد ارگانیک مثل اکسی‌بنزوئن یا مواد غیر ارگانیک مثل روی یا تیتانیوم هستند. مواد ارگانیک داخل پوست جذب می‌شوند و اشعه‌ی ماوراءبنفش را جذب می‌کنند و با تبدیل کردن به حرارت اثر مضر آن را از بین می‌برند. مواد غیر ارگانیک روی سطح پوست باقی‌مانده و مثل آینه اشعه‌ی ماوراءبنفش را منعکس می‌کنند.

سایر ترکیبات

◊ مرطوب‌کننده و روغن‌های طبیعی مثل روغن‌زیتون و نارگیل
◊ رنگ‌‌: معمولاً شامل رنگ‌دانه‌های آهن یا تیتانیوم باشد.
◊ ضدالتهاب: برای کاهش علائم ازادشدن هیستامین در آفتاب‌سوختگی
◊ محرک‌های برنزه‌شدن: مواد خاصی اضافه می‌شوند که در لایه‌ی شاخی پوست به رنگ قهوه‌ای درمی‌آیند مثل دی‌اکسی استون
◊ ضدآفتاب‌ ارگانیک: پابا (PABA)، سینامات، انترانیلات، سالیسیلات و بنزوفنون – PABA حساسیت تماسی ایجاد می‌کند برای همین از بنزوفنون ها بجای آن استفاده می‌شود. سینامات و سالیسیلات‌ها اثر کافی ندارند برای همین کمکی استفاده می‌شوند
◊ ضدآفتاب‌ غیر ارگانیک: روی، تیتانیوم، کائولین، آهن و ایکتیول
◊ آنتی‌اکسیدان و ویتامین C و E
◊ پایه: می‌تواند روغنی یا الکلی باشد. پایه‌های روغنی بخصوص در ضدآفتاب‌های غیر ارگانیک بکار می‌روند که برای پوست‌های چرب یا آکنه‌ای مناسب نیستند. پایه‌های الکلی باعث خشک شدن پوست می‌شوند.

ضد آفتاب باعث می‌شود پوست تیره‌تر یا روشن‌تر شود؟

تیره‌تر شدن

بعید است که ضدآفتاب باعث تیره‌تر شدن پوست شود. شاید ترکیباتی که در ضدآفتاب‌های شیمیایی وجود دارد باعث مشکلاتی در پوست و به‌ ندرت باعث تیره‌گی بشود ولی تیره‌تر شدن پوست را باید به‌حساب عدم استفاده صحیح از ضدآفتاب بدانید. اگر ضدآفتاب مناسب استفاده کنید و هر دو ساعت هم استفاده کنید بازهم نباید فکر کنید ۱۰۰ درصد نور آفتاب بلوکه‌شده است. به همین دلیل است که علاوه بر ضدآفتاب توصیه می‌شود از سایر راه‌های محافظت از نور آفتاب استفاده کنید.

روشن شدن

تیپ‌های پوستی به نور آفتاب پاسخ‌های متفاوتی می‌دهند. پوست‌های روشن و بور در مقابل آفتاب دچار سوختگی و کک‌ومک می‌شوند درحالی‌که تیپ‌های گندمی و سبزه، برنزه می‌شوند و پوستشان تیره‌تر می‌شود. کک‌ومک افزایش پراکنده‌ی رنگ‌دانه‌های پوست هست و برنزه شدن افزایش یکنواخت همان رنگ‌دانه‌هاست. حالا اگر این افراد بعد از این تغییر رنگ‌ها به صورت بلندمدت از ضدآفتاب استفاده کنند رنگ‌دانه‌های آن‌ها به مقدار اولیه بازمی‌گردد؛ یعنی در یک فرد سبزه به نظرش می‌رسد که ضدآفتاب باعث روشن‌تر شدن پوستش شده است.

توصیه‌های دکتر سید هوتن علوی در خصوص ضد آفتاب

✅ استفاده از هر نوع ضدآفتابی بهتر از استفاده نکردنش هست.

✅ درکل توصیه می‌کنم محصولات مختلفی را امتحان کنید. قبل از اینکه روی صورت استفاده کنید برای چند روز روی مچ دست امتحان کنید تا واکنش احتمالی آن را بررسی کنید.

✅ یادتان باشد یک‌چهارم افرادی که ضد آفتاب می‌زنند، مقدار کافی استفاده نمی‌کنند.

✅ بهتر است برای بچه ها پایه‌ی ضدآفتاب از زینک اکساید یا دی‌اکسید تیتانیوم باشد تا خیلی تحریک‌کننده نباشد. بچه ها اسپری را راحت‌تر قبول می‌کنند. برای صورت اول اسپری را روی دست بزنید بعد به‌صورت بمالید.

✅ لوسیون‌ها برای افراد حساس یا مستعد آکنه مناسب ‌هستند. محصولاتی دارای روغن زیاد مثل اکثر کرم‌ها برای این گروه احتمالاً مناسب نیست. اگر در حال استفاده از داروهای ضدآکنه هستید، ژل‌های ضدآفتاب مناسب نیستند. الکل موجود در ژل خشکی پوست را تشدید می‌کنند.

✅ بهتر است ضدآفتاب را زیر ۶ ماه فقط با دستور پزشک استفاده کنید. در این گروه سنی از لباس پوشاننده برای محافظت از نور آفتاب استفاده کنید.

سوالات متداول ضد آفتاب